Từ đồng ruộng đến bàn ăn

Khoảng cách đang lớn dần giữa con người và thực phẩm

Tác giả: Ninh Khánh
Minh hoạ: Tiven_escapist

Những người thành thị mất kết nối

Như những đứa trẻ thành thị khác, tôi lớn lên không biết đến trồng trọt chăn nuôi là gì. Những thứ đó – gọi là nông nghiệp – tất cả đều là những kiến thức nhờ mày đũng quần suốt bao năm đi học, từ sách vở, báo chí, hoặc lâu lâu là những chuyến đi về vườn một cách hết sức “hời hợt” như những du khách, không hơn không kém. Nhưng tôi luôn cho rằng bản thân có “hiểu biết” lắm, mình biết Việt Nam xuất khẩu lúa gạo đứng thứ 2 thế giới, xuất khẩu trà và cà phê cũng top 5-6 thế giới, rồi cả những thứ lý thuyết nông nghiệp suông khác đọc qua sách vở.

Còn ở thực tại, thứ kết nối duy nhất của tôi với nông nghiệp là quầy rau củ quả ngoài siêu thị, là những túi thực phẩm được đóng gói ngon mắt và niêm yết giá. Có phải bạn cũng như tôi, nếu đi mua chúng ta chỉ quan tâm rằng trông chúng có tươi không, có đẹp không, rau này có “VietGAP” không, hay giá này có hợp với túi tiền của mình chưa, đúng không? Chúng ta quên hỏi, liệu chúng đã trải qua một quá trình như thế nào để được làm ra và đến tay của chúng ta.

Tìm lại kết nối

Cũng như mọi người, những ngày giãn cách xã hội vì đại dịch, tôi phải ở nhà, dù cố gắng giữ tinh thần lạc quan, tôi không khỏi cảm thấy buồn chán. Không chỉ vậy, đi chợ khó khăn, mớ rau, cọng hành cũng trở nên quý báu. Thế là tôi bắt đầu trồng cây. Lần đầu tiên tôi tìm hiểu về đất, nhận ra là không phải cứ gieo hạt là nó sẽ lên, hoặc nó có lên là không phải sẽ tốt. Rau mà tốt rồi, thì lại thu hút sâu bệnh, cây rau cứ xấu xấu, quắt queo chán chả buồn so sánh với rau ngoài chợ.

Tôi chợt thấy nực cười cho những kỳ vọng hết sức “viển vông” của tôi về thực phẩm sạch, ngon, mẫu mã đẹp mà còn giá cả hợp lý. Chính việc mất kết nối với nông nghiệp của một cư dân thành thị, chúng ta sẽ dễ dàng rơi vào cái “bẫy” kỳ vọng này.

Thức ăn đã đi xa đến đâu để đến với bạn

Tôi đã lên mạng và đánh vào từ khóa “how far does food travel?” và “food miles” (tạm dịch là “thực phẩm phải đi bao xa qua những công đoạn nào?” và “khoảng cách di chuyển của thực phẩm”). Hóa ra thức ăn đã đi thật xa để đến với mỗi bữa ăn của tôi, và càng ngày càng xa. Chúng ta của nhiều năm về trước, vì giao thông khó khăn, con người di chuyển đã khó, nói chi thực phẩm. Vậy nên ông bà, ba mẹ ta mới có món canh rau “tập tàng”, mớ bầu mớ bí hái trong vườn mỗi ngày, vừa tươi vừa ngon. Xa lắm thì cũng ra chợ mua “của nhà trồng được” của mấy cô bán hàng. Giờ thì thành phố chật chội, đất ở còn không có nói chi đất trồng rau, mà có thì ai cũng bận rộn không có thì giờ. Rồi cả dân số thì tăng, nhu cầu lại ngày càng cao, không “của nhà trồng được” nào đáp ứng nổi. Rau củ thịt cá bắt đầu “di chuyển” từ mấy vùng lân cận sang, thậm chí từ châu u, châu Mỹ. Người ta chuộng gạo Thái Lan, nho Mỹ, cá hồi Na Uy, người ta quên đi canh rau tập tàng của bà, của mẹ. Xã hội phát triển, nhu cầu thay đổi, thức ăn cũng đi ngày càng xa hơn.

Thức ăn đi xa thì sao? Nó thúc đẩy phát triển kinh tế mà, tốt mà? Nhờ xuất khẩu lúa gạo, thủy sản, nông sản ra nước ngoài mà cuộc sống người nông dân dần cải thiện hơn. Tôi vui chứ. Nhưng đồng thời, vận chuyển đi xa, ngoài việc tăng lượng phát thải carbon, thì sự liên kết (hay lệ thuộc) thực phẩm nhập khẩu cũng là một vấn đề khá “nan giải”. Mấy hôm nay, Sài Gòn siết chặt giãn cách, chuỗi cung ứng thực phẩm bị đứt gãy, có phải chúng ta cũng lao đao không?

Khi chúng ta là người quyết định

Nói như vậy không phải để chúng ta lên án hay ngừng lại, mà là để nhìn nhận lại vai trò “quyết định” của chúng ta như những người tiêu dùng. Nhu cầu của chúng ta sẽ quyết định việc thực hành nông nghiệp, dù ít hay nhiều. Những “tham vọng” về rau củ vừa ngon vừa đẹp vừa rẻ có thể là nguyên nhân để người ta dùng nhiều thuốc trừ sâu hay thuốc tăng trưởng hơn. Những “tham vọng” ăn rau củ trái mùa của chúng ta có thể tạo ra nhiều giống cây biến đổi gen hơn. Những “sở thích” ăn đồ “ngoại” sẽ khiến thực phẩm đi xa hơn, cần nhiều chất bảo quản hơn và khiến chúng ta lệ thuộc.

Từ việc thử trồng cái vườn nho nhỏ, tôi đã bắt đầu tìm lại những kết nối bị đứt đoạn giữa cá nhân và nông nghiệp, một thứ mà tôi cho là vừa gần vừa xa. Những kết nối đó đánh động vào tâm thức tôi, buộc tôi phải nhìn lại chính mình. Tôi muốn lần sau khi ở quầy rau củ trong siêu thị, tôi sẽ nghĩ về người nông dân một chút, biết “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” một chút, và ý thức hơn về thói quen mua hàng của mình. Tôi muốn bữa ăn sau, tôi sẽ ăn thật sạch sẽ và không để thừa một tí nào, vì tôi biết thức ăn không dễ làm ra. Tôi muốn mình có động lực để mở rộng khu vườn nhỏ của mình, để có thể “tự chủ” một chút mấy cọng hành bó rau, để hoài niệm về những câu chuyện “không bao giờ chết đói” của bà và mẹ ngày xưa.